चार जोखिमपूर्ण हिमतालको पानी घटाइने, बाढी पूर्वसूचना ६ नदी बेसिनमा

भोटेकोशीको विनाशकारी बाढीको दुई महिनापछि सरकारले हिमताल फुट्ने जोखिम र बाढी पूर्वसूचनासम्बन्धी आफ्ना योजना सार्वजनिक गरेको छ। ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयअन्तर्गतका जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र जलस्रोत अनुसन्धान तथा विकास केन्द्रले आइतबार (अक्टोबर २५) छुट्टाछुट्टै दुई श्वेतपत्र जारी गरेका हुन्।

चार हिमतालको पानी घटाइने

श्वेतपत्रअनुसार GLOF–संजीवनी परियोजनामार्फत उच्च जोखिममा रहेका चार हिमतालको पानीको सतह घटाइनेछ:

• थुलागी (मनाङ)
• लोअर अरुण (संखुवासभा)
• लुम्डिङ छो (सोलुखुम्बु)
• होङ्गु–२ (सोलुखुम्बु)

सन् २०२६ देखि २०३३ सम्म चल्ने यो परियोजनाको कुल बजेट करिब ४ करोड ९९ लाख अमेरिकी डलर (४९.९ मिलियन डलर) छ। यसअघि दोलखाको चो रोल्पा र सोलुखुम्बुको इम्जा हिमतालमा पानी घटाउने काम भइसकेको छ, र नयाँ योजना त्यही अनुभवमा आधारित भएको बताइएको छ।

बाढी पूर्वसूचना विस्तार

देशका ६ ठूला नदी बेसिनमा बाढी पूर्वसूचना प्रणाली विस्तार गरिने श्वेतपत्रमा उल्लेख छ। प्राथमिकताप्राप्त नदी बेसिन बाढी जोखिम व्यवस्थापन परियोजनाअन्तर्गत यसका लागि ७५ लाख ४० हजार डलर छुट्याइएको छ। मनसुनको अवधिभर — मेदेखि अक्टोबरसम्म — २४ घण्टा बाढी पूर्वानुमान सेवा दिइनेछ।

चालु आर्थिक वर्षमै कर्णाली र नारायणी बेसिनका लागि नयाँ बाढी पूर्वानुमान मोडल ल्याउने योजना छ। बागमती सुधार आयोजनामार्फत बागमतीमा समुदायमा आधारित पूर्वसूचना प्रणाली पनि बनाइनेछ।

मौसम पूर्वानुमानमा AI

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले पूर्वानुमान अझ सही बनाउन आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), मेसिन लर्निङ र उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ प्रयोग गर्ने जनाएको छ। अन्य मुख्य योजना:

• हातले चलाइने ५०३ मौसम केन्द्रलाई स्वचालित बनाउने
• सुर्खेत, पाल्पा र उदयपुरका मौसम राडार मर्मत गर्ने
• काठमाडौं उपत्यकाका लागि नयाँ X–ब्यान्ड राडार राख्ने
• माथिल्लो वायुमण्डलको तथ्यांक लिन थप ६ ठाउँमा रेडियोसोन्ड केन्द्र बनाउने
• टोल–फ्री नम्बर ११५५, मोबाइल एप र सामाजिक सञ्जालबाट चेतावनी पुर्‍याउने

कृषि, पर्यटन, उड्डयन, ऊर्जाजस्ता व्यावसायिक प्रयोगकर्तालाई विशेष पूर्वानुमान सेवा शुल्क लिएर दिइने र आम नागरिकका लागि सुरक्षा तथा पूर्वसूचना सेवा निःशुल्क नै रहने पनि बताइएको छ।

चुनौती पनि उत्तिकै

रकमको निरन्तरता, दक्ष जनशक्ति, उपकरणको मर्मत र निकायबीचको समन्वय मुख्य चुनौती भएको सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन्। गत अगस्ट २६ (भदौ १०) मा भोटेकोशीमा आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोटलगायतका जिल्लामा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि हिमताल निगरानीको विषय फेरि चर्चामा आएको हो।

अमेरिकामा बस्ने धेरै नेपालीका परिवार हिमाली र नदी किनारका जिल्लामा छन्। पूर्वसूचना प्रणाली बलियो भए बाढी आउनुअघि नै घरपरिवारलाई सुरक्षित ठाउँमा सर्ने समय मिल्नेछ। मौसम विभागको चेतावनीका लागि घरपरिवारलाई ११५५ नम्बर र विभागको आधिकारिक सूचनामा ध्यान दिन भन्न सकिन्छ।