विदेशबाट मतदान: निर्वाचन आयोगले गृह मन्त्रालयमा पठायो प्रस्ताव

अमेरिकासहित विदेशमा बस्ने नेपालीले नेपालको चुनावमा मतदान गर्न पाउने विषयमा एक कदम अगाडि बढेको छ। निर्वाचन आयोगले अन्तरजिल्ला मतदान र बाह्य (विदेशबाट) मतदानको व्यवस्था गर्न गृह मन्त्रालयलाई प्रस्ताव पठाएको छ। यो जानकारी निर्वाचन आयुक्त गुरुप्रसाद वाग्लेले मंगलबार (अक्टोबर २७) दिएका हुन्।

तर यो अहिले प्रस्ताव मात्र हो। कानुन बनेको छैन, र विदेशबाट भोट हाल्ने मिति पनि तय भएको छैन।

के प्रस्ताव गरियो?

आयोगले यो व्यवस्था निर्वाचन व्यवस्थापन विधेयक मा समेट्न भनेको हो। यो विधेयकले मतदाता नामावली ऐन, स्थानीय तह निर्वाचन ऐन र प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन ऐनसहित चुनावसम्बन्धी सातवटा छुट्टाछुट्टै कानुनलाई एउटै बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

• आयोगले यसको प्रारम्भिक मस्यौदा २०८० असार १८ (जुलाई ३, २०२३) मै गृह मन्त्रालय पठाएको थियो, जुन लामो समय मन्त्रालयमै अड्कियो।
• सरकारको आग्रहपछि २०८३ जेठ २२ (जुन ५, २०२६) मा परिमार्जित मस्यौदा फेरि पठाइयो।
• अब त्यसमा अन्तरजिल्ला र बाह्य मतदानको व्यवस्था थप्न प्रस्ताव गरिएको हो।

आयुक्त वाग्लेका अनुसार यी दुवै व्यवस्था "चरणबद्ध रूपमा" सुरु गर्न सकिन्छ। आवश्यक कानुन र प्रविधि तयार भए आगामी स्थानीय र प्रदेश चुनावमा केही तोकिएका ठाउँमा परीक्षण (पाइलट) गर्न सकिने आयोगको धारणा छ।

विदेशबाट कसरी भोट?

आयोगले विदेशबाट मतदानका लागि मतदाता भौतिक रूपमा मतदान केन्द्रमा पुग्ने व्यवस्था कठिन देखेको छ। आयुक्त वाग्लेले भने, "विदेशबाट फिजिकल मतदान गर्न सम्भव नहोला, इन्टरनेट भोटिङ गर्न सकिन्छ।"

यसअघि आयोगले बनाएका कानुनी र प्राविधिक अध्ययन समितिले विदेश तथा अन्तरजिल्ला मतदानका लागि तीन विकल्प सुझाएका थिए:

• हुलाकबाट मतदान: मतपत्र हुलाकबाट मतदाताकहाँ पठाउने, मतदाताले मत जनाएर फिर्ता पठाउने।
• इन्टरनेट वा सूचना प्रविधिमा आधारित मतदान।
• विद्युतीय मतदान यन्त्र (EVM): विदेशस्थित नेपाली दूतावास र कन्सुलेटमा राख्ने।

समितिको सुझावअनुसार सुरुमा सबैलाई इन्टरनेट भोटिङ दिन गाह्रो हुने भएकाले पहिलो चरणमा EVM र हुलाक मतदानबाट थाल्ने, र बजेट, पूर्वाधार र क्षमता पुगेपछि मात्र प्रदेश र प्रतिनिधि सभा चुनावमा इन्टरनेट भोटिङतर्फ जाने। प्रतिवेदनले बंगलादेशको मोडल पनि उल्लेख गरेको छ, जहाँ मोबाइल एपबाट दर्ता भएका करिब १५ लाख विदेशस्थित मतदातामध्ये करिब १२ लाख २२ हजारले हुलाकबाट मत हालेका थिए।

अमेरिकाका नेपालीका लागि के अर्थ?

नेपालको संविधानले नागरिकलाई मताधिकार दिए पनि विदेशमा रहेका नेपालीले अहिलेसम्म त्यो अधिकार प्रयोग गर्न पाएका छैनन्। भोट हाल्न नेपाल नै पुग्नुपर्छ। आयोगको प्रस्ताव कानुन बन्न गृह मन्त्रालयले विधेयक अघि बढाउनुपर्छ, मन्त्रिपरिषद् र संसदबाट पारित हुनुपर्छ, र प्रविधि तथा बजेटको तयारी पनि चाहिन्छ। दूतावासमा EVM राख्न परराष्ट्र मन्त्रालय र हुलाक मतदानका लागि हुलाक विभागसँग समन्वय गर्नुपर्ने आयोगको अध्ययनले औंल्याएको छ।

त्यसैले अर्को चुनावमै अमेरिकाबाट भोट हाल्न पाइन्छ भन्ने निश्चित छैन। सागरपारिले यो विधेयकको प्रगतिबारे जानकारी दिँदै जानेछ।