काठमाडौंका नदी सहर छिर्नेबित्तिकै ढलमा परिणत, नयाँ प्रतिवेदनको निष्कर्ष
बागमती, विष्णुमती, धोबीखोला, टुकुचा, नख्खु र हनुमन्ते — मुहानमा सफा देखिने उपत्यकाका नदी बस्ती छिरेपछि ढलजस्तै बन्ने सरकारी समितिको अगस्ट २०२६ को पानी गुणस्तर प्रतिवेदनले देखाएको छ।
काठमाडौं उपत्यकाका नदीहरू मुहानमा सफा हुन्छन्, तर बस्ती छिर्नेबित्तिकै ढलजस्तै बन्छन्। बागमती सभ्यता एकीकृत विकास उच्चस्तरीय समितिले तयार पारेको अगस्ट २०२६ को नदी पानी गुणस्तर विश्लेषण प्रतिवेदनले यही तस्वीर देखाएको छ। अनलाइनखबर अंग्रेजीले शुक्रबार (अक्टोबर २३) यो प्रतिवेदनबारे समाचार प्रकाशित गरेको हो।
समितिले अगस्ट महिनामा बागमती, विष्णुमती, धोबीखोला, टुकुचा, नख्खु खोला र हनुमन्ते खोलाका विभिन्न ठाउँबाट पानीको नमुना लिएको थियो। पानीमा घुलित अक्सिजन (DO), धमिलोपन र मलमा पाइने ब्याक्टेरिया (फिकल कोलिफर्म) को अवस्था जाँचिएको थियो।
कुन नदीको अवस्था कस्तो?
- बागमती: सुन्दरीजलमा पानी तुलनात्मक रूपमा सफा छ, सामान्य प्रशोधनपछि पिउन पनि मिल्न सक्ने। तर गोकर्ण पुग्दा प्रदूषण बढ्छ, गुह्येश्वरी र जोरपाटीमा झन् बिग्रन्छ। थापाथलीमा अक्सिजन अत्यन्त कम भएकाले जलचर बाँच्न नसक्ने अवस्था छ। चोभारमा त सिँचाइका लागि पनि "अत्यन्त असुरक्षित" भनिएको छ।
- विष्णुमती: बूढानीलकण्ठमा सफा, तर खुसिबु पुग्दा पानीमा अक्सिजन शून्यमा झरेको र कडा दुर्गन्ध आउने भएको छ।
- धोबीखोला: चपलीमा सफा, तर गोपीकृष्ण र रातोपुल क्षेत्रमा सिधै ढल मिसिएकाले ब्याक्टेरिया उच्च र अक्सिजन अत्यन्त कम।
- टुकुचा: प्रतिवेदनमा सबैभन्दा खराब। पुतलीसडकमै सिधै ढल मिसिएको संकेत देखिएको छ।
- नख्खु खोला: माथिल्लो भागमै प्रदूषित, तल झर्दै जाँदा ढलको प्रदूषण गम्भीर र बागमती दोभानमा पुग्दा अवस्था नाजुक।
- हनुमन्ते (भक्तपुर): मुहानतिर राम्रो, तर तल झर्दै जाँदा ढल र रासायनिक मलका कारण प्रदूषण बढ्दै गएको।
प्रतिवेदनका अनुसार यी नदीका केही खण्ड "खुला ढलभन्दा फरक छुट्याउनै नसकिने" अवस्थामा पुगेका छन्।
किन यस्तो भयो?
प्रतिवेदनको मुख्य निष्कर्ष सरल छ: नदी जति बस्तीभित्र पस्छ, त्यति नै ढल र फोहोर मिसिन्छ। त्यसले पानीमा अक्सिजन घटाउँछ, धमिलोपन र ब्याक्टेरिया बढाउँछ। मुहान क्षेत्र मात्र सफा राखेर तलका नदी स्वस्थ नहुने, बाटोभरि ढल मिसाउन रोक्नुपर्ने समितिको निष्कर्ष छ।
किन चासो?
बागमती किनारमा आर्यघाट र गुह्येश्वरीजस्ता धार्मिक स्थल छन्, जहाँ दैनिक हजारौं मानिस पुग्छन्। नदीको पानी तलका खेतबारीसम्म पुग्ने भएकाले प्रदूषणको असर उपत्यकाभित्र मात्र सीमित रहँदैन।
अमेरिकामा बस्ने धेरै नेपालीको घर–परिवार उपत्यकामै छ। नदी किनारका बस्तीमा बस्ने आफन्तलाई नदीको पानी सिधै प्रयोग नगर्न र बालबालिकालाई प्रदूषित खण्डमा खेल्न नदिन सम्झाउनु उपयोगी हुन सक्छ।
उल्लेखनीय कुरा, यी नमुना मनसुनको बेला अगस्टमा लिइएका थिए। नदी सफा गर्ने अभियानमा ढल व्यवस्थापन नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती रहेको यो प्रतिवेदनले फेरि देखाएको छ।
