बडा दशैं २०८३: कथा, टीकाको साइत, परिकार र मनाउने पूरा योजना

नेपालको सबैभन्दा ठूलो चाड बडा दशैं आफ्नो मुख्य दिनमा आइपुगेको छ। आज महानवमी, अनि भोलि — कार्तिक ४ गते, बुधबार (अक्टोबर २१) — विजया दशमीको टीका। पन्ध्र दिन लामो यो चाडको कथा, टीकाको साइत, थालमा सजिने परिकार र अमेरिकामा बसेर पनि उस्तै गरी मनाउने योजना — सबै एउटै ठाउँमा।

दशैंको कथा: असत्यमाथि सत्यको विजय

पौराणिक कथाअनुसार, महिषासुर नामको शक्तिशाली असुरले देवताहरूलाई समेत हराएर तीनै लोकमा आतंक मच्चाएको थियो। त्यसपछि सबै देवताको शक्तिबाट देवी दुर्गा प्रकट भइन्। देवीले नौ दिन नौ रातसम्म — नवरात्रभर — महिषासुरसँग युद्ध गरिन् र दशौं दिनमा उनको वध गरी विजय हासिल गरिन्। त्यसैले नवरात्रमा दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ, र विजया दशमी त्यही विजयको उत्सव हो। अर्को कथामा, भगवान रामले पनि दुर्गाको आराधना गरेर लंकाका राजा रावणमाथि विजय पाएका थिए। त्यसैले दशैं सत्य, धर्म र शक्तिको विजयको चाड हो — टीका र जमरा त्यही विजय र आशीर्वादको प्रतीक हुन्।

यस वर्षका मुख्य दिनहरू

घटस्थापना असोज २५ (अक्टोबर ११) मा जमरा राखेर सुरु भएको यस वर्षको दशैंका मुख्य दिन यी रहेका छन्: फूलपाती असोज ३१ (अक्टोबर १७), महाअष्टमी कार्तिक १ (अक्टोबर १८), महानवमी कार्तिक ३ (अक्टोबर २०, आज) र विजया दशमी अर्थात् टीका कार्तिक ४ (अक्टोबर २१)। टीका भने कोजाग्रत पूर्णिमासम्म लगाउन सकिन्छ।

टीकाको साइत र अमेरिकाको समय

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिअनुसार यस वर्ष टीका लगाउने उत्तम साइत भोलि बिहान १० बजेर २६ मिनेटमा छ। अमेरिकामा हुनेहरूका लागि त्यो क्षण मंगलबार राति पर्छ — पूर्वी समय (ET) राति ११:४१, मध्य (CT) १०:४१, माउन्टेन (MT) ९:४१ र प्रशान्त (PT) ८:४१ बजे। साइतपछि पनि दिनभर टीका लगाउन सकिन्छ; आफ्नो पारिवारिक चलनअनुसार समय मिलाउन सकिन्छ। एउटा जिज्ञासा: यसपालि शुक्र अस्तको अवधि परे पनि धार्मिक विद्वानहरूका अनुसार त्यसले दशैंको टीका रोक्दैन — निर्धक्क भएर टीका थाप्न सकिन्छ।

दशैंका परिकार: थालमा के–के?

दशैं भनेकै मिठो खाने चाड हो। मुख्य परिकारहरू: तात्तातो सेल रोटी — चामलको पिठोको यो गोलो रोटीबिनाको दशैं अधुरै हुन्छ; खसीको मासु — अष्टमी–नवमीमा काटिने खसीको झोल मासु, भुटुवा र सेकुवा; बाटमास (भटमास) साँधेको, आलु र गोलभेंडाको अचार, मुलाको अचार, चिउरा, दही र साग। कतिपय समुदायमा जाँड–रक्सी र क्वाँटी पनि परम्पराको हिस्सा हो, र मिठाई तथा फलफूलले थाल पूरा गर्छ। अमेरिकामा हुनेहरूका लागि नेपाली पसलमा खसीको मासु र चामलको पिठो सजिलै पाइन्छ — सेल रोटी घरमै घुमाउने अभ्यास धेरै परिवारले विदेशमा पनि जोगाएका छन्।

मनाउने योजना: आज र भोलि

आज महानवमीमा घरको पूजा, औजार–सवारी साधनको पूजा र देवीको आराधना गर्ने चलन छ। भोलि टीकाको दिनको योजना यस्तो बनाउन सकिन्छ: बिहानै जमरा काट्ने र टीकाको थाल (रातो टीकाका लागि चामल, दही र अबिर) तयार गर्ने; नयाँ लुगा लगाएर घरका सबैभन्दा जेठा मान्यजनबाट सुरु गरी क्रमैसँग टीका–जमरा थाप्ने र आशीर्वाद लिने ("आयुर्द्रोणसुते श्रियो दशरथे..." भन्ने आशीर्वाद मन्त्रसहित); दक्षिणाका लागि खामहरू पहिल्यै तयार राख्ने; त्यसपछि नजिकका आफन्तकहाँ टीका थाप्न जाने वा बोलाउने। टीका थाप्ने क्रम पूर्णिमासम्म चल्छ, त्यसैले टाढा भएकाहरूलाई पनि समय मिल्छ।

अमेरिकामा दशैं: टाढा भए पनि नजिक

प्रवासमा दशैं अझै भावुक हुन्छ। अमेरिकाका धेरै शहरमा नेपाली समाज, NRNA का च्याप्टर र मन्दिरहरूले सामूहिक टीका कार्यक्रम गर्छन् — आफ्नो शहरको कार्यक्रम खोज्नुहोस्। नेपालमा रहेका बा–आमासँग भिडियो कलमा टीका लगाउने चलन पनि बढ्दो छ; माथिको समय तालिकाले कल मिलाउन सजिलो बनाउँछ। बालबालिकालाई दौरा–सुरुवाल र गुन्यु–चोली लगाइदिएर, गोडा छुने र आशीर्वाद लिने संस्कार सिकाउनु नै विदेशमा दशैंको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। सागरपारिको तर्फबाट सबै पाठकलाई बडा दशैं २०८३ को हार्दिक शुभकामना!